Trudno dziś wyobrazić sobie, że jeszcze kilkanaście lat temu wszystkie sprawy trzeba było załatwiać, przychodząc do urzędu. Dziś coraz częściej wystarczy kilka kliknięć w komputerze lub telefonie, żeby złożyć wniosek o dokument, rozliczyć się w Urzędzie skarbowym lub skorzystać z e-recepty. W dobie cyfryzacji coraz więcej spraw załatwiamy online. Niestety, idzie za tym rosnące ryzyko cyberzagrożeń. W 2024 roku CERT Polska odnotował rekordową liczbę cyberincydentów – ponad 600 tys. zgłoszeń (o 62% więcej niż rok wcześniej), z których przeważały oszustwa phishingowe. Przestępcy wykorzystują socjotechnikę (np. fałszywe SMS-y czy wezwania od „policji”), by wyłudzać dane. Jak w tej sytuacji chronić naszą cyfrową tożsamość?

Fałszywe cyfrowe dowody w mObywatel – nowe zagrożenie

W internecie można dziś kupić za grosze podróbki cyfrowych dowodów osobistych. Na przykład hakerzy sprzedają „mDowody” (cyfrowe dowody z aplikacji mObywatel) już za 20 zł, a bardziej dopracowane aplikacje-klony mObywatela – za 60 zł [2]. Oferty obiecują legalny identyfikator na smartfonie, więc nieostrożny sprzedawca nie zorientuje się, że pokazujemy fałszywy dokument. Resort Cyfryzacji ostrzega, że takie plakietki z „fałszywą flagą” mogą być wykorzystywane do zakupu alkoholu, energii czy nawet oddania głosu.Jak wykryć takie oszustwo? Najlepiej ufać tylko oficjalnej aplikacji mObywatel z zaufanego źródła. Rządowe portale radzą, by podczas weryfikacji dokumentu sprawdzać kod QR generowany przez aplikację (metoda kryptograficzna) lub dynamiczne elementy wizualne (zmieniająca się flaga, aktualna data i godzina, zielony komunikat „Dokument ważny”). W razie wątpliwości poproś o pomoc w urzędzie lub zadzwoń na infolinię. Nigdy nie wierz podejrzanym linkom ani SMS-om rzekomo wysyłanym przez mObywatela. Ostrożność ochroni Cię przed utratą pieniędzy czy nieświadomym wspieraniem przestępców.

Wyciek danych – ryzyko kradzieży tożsamości

W coraz bardziej cyfrowym świecie dużym problemem stają wycieki danych, które coraz częściej mają miejsce. Właściwie nie ma roku, żeby nie dochodziło do jakichś dużych incydentów z tym związanych. Przykładem jest wydarzenie z listopada 2023 roku, gdy doszło do jednego z największych w Polsce wycieków danych – hakerzy zaatakowali sieć laboratoriów ALAB. Ten incydent zagroził ponad 200 tysiącom pacjentów. Udostępniony fragment danych zawierał wyniki badań medycznych wraz z danymi osobowymi: imieniem i nazwiskiem, PESEL-em (z datą urodzenia), adresem oraz szczegółami badań (np. wynikami krwi czy cytologii) [3].

Jakie konsekwencje mogą powodować takie wycieki danych jak ten w ALAB-ie? Przede wszystkim podszycie się pod ofiarę stało się znacznie łatwiejsze. Złodzieje tożsamości mogą próbować zaciągać kredyty lub pożyczki na skradzione dane, a także logować się do serwisów zdrowotnych czy profilować ofiary do kolejnych ataków. Dlatego po każdym wycieku trzeba działać! Najpierw sprawdź, czy znalazłeś się w bazie ujawnionych pacjentów (np. na portalu moje.cert.pl lub na cyber.gov.pl). Jeśli Twoje dane mogły wyciec, natychmiast zmień hasła do bankowości i ważnych kont, zgłoś sprawę policji i rozważ zastrzeżenie PESEL-u. Monitoring danych osobowych to dziś konieczność – każda informacja o „Twoim” wniosku kredytowym czy nieautoryzowanej próbie logowania powinna Cię zaniepokoić.

Ubezpieczenie cyber

Uzupełnieniem technicznych i organizacyjnych działań w zakresie ochrony cyfrowej tożsamości jest ubezpieczenie cyber dla firm. Tego typu polisa zabezpiecza przedsiębiorstwo przed finansowymi skutkami cyberataków, takich jak wyciek danych, ataki ransomware czy przerwy w działaniu systemów IT. Ubezpieczenie cyber może pokrywać koszty odzyskiwania danych, pracy specjalistów IT, obsługi prawnej oraz komunikacji kryzysowej po incydencie. Istotnym elementem ochrony jest również odpowiedzialność cywilna wobec klientów i kontrahentów w przypadku naruszenia ich danych osobowych. W praktyce oznacza to wsparcie finansowe i eksperckie w momencie, gdy nawet najlepsze zabezpieczenia techniczne okażą się niewystarczające. Coraz więcej firm dostrzega, że cyberzagrożenia to nie tylko problem technologiczny, ale także realne ryzyko biznesowe. Dlatego ubezpieczenie cyber staje się ważnym elementem kompleksowego zarządzania bezpieczeństwem cyfrowym przedsiębiorstwa.

Rejestr zastrzeżeń PESEL – skuteczne narzędzie ochrony tożsamości

Pod koniec 2023 roku wprowadzono w Polsce rejestr zastrzeżonych numerów PESEL. Każdy obywatel może bezpłatnie (np. przez aplikację mObywatel) wpisać swój PESEL na listę ostrzeżeń. Jednak najważniejsza zmiana nastąpiła 1 czerwca 2024 roku, gdy banki i inne instytucje finansowe zostały zobowiązane do sprawdzania, czy PESEL klienta jest zastrzeżony. W praktyce oznacza to, że przestępcy nie założą konta ani nie wezmą kredytu na cudzy, zastrzeżony PESEL. Co więcej, usługa zastrzegania jest całkowicie bezpłatna, a sam proces jest bardzo krótki (zarówno online, jak i w urzędzie gminy). Jeżeli obawiasz się wykorzystania swoich danych osobowych, nie wahaj się zastrzec PESEL, a następnie monitoruj konta bankowe. Dzięki temu szybko wykryjesz każdą próbę oszustwa na Twoją tożsamość.

Jakie są inne metody ochrony Twoich danych?

Ochrona cyfrowej tożsamości to w praktyce kombinacja kilku zabezpieczeń. Oprócz wcześniej omówionych rozwiązań warto także:

• Korzystać tylko z oficjalnych źródeł aplikacji i usług – pobieraj programy (zwłaszcza te rządowe, jak mObywatel) wyłącznie z zaufanych sklepów (Google Play, App Store) lub z oficjalnych stron internetowych. Nigdy nie instaluj plików APK z nieznanych linków, nawet jeśli wydają się pochodzić od mObywatela. Sprawdzaj nazwę aplikacji, opinie innych użytkowników i wymagane uprawnienia – fałszywki często mają literówki w tytule lub żądają nadmiernego dostępu do telefonu.
• Regularnie aktualizować oprogramowanie i korzystać z zabezpieczeń – system operacyjny i aplikacje najlepiej użytkować w najnowszych wersjach, czyli z aktualizacjami – producenci wprowadzają łatki, które usuwają luki bezpieczeństwa. Włącz dodatkowe zabezpieczenia (np. uwierzytelnianie dwuetapowe) tam, gdzie to możliwe. Dzięki temu, nawet jeśli Twoje dane wyciekną, utrudnisz przestępcom ich wykorzystanie.
• Monitorować swoje dane – włącz Alerty BIK. Ta usługa poinformuje Cię SMS-em o każdej próbie użycia Twoich danych do wniosku kredytowego lub pożyczki. Co więcej, od niedawna otrzymasz SMS nawet w przypadku wykrycia Twojego adresu e-mail czy PESEL-u w bazach na czarnym rynku (Alerty BIK z monitorowaniem darknetu). Jeśli więc ktoś spróbuje „na Ciebie” złożyć wniosek lub Twoje dane pojawią się w wycieku, dowiesz się o tym natychmiast. Alerty BIK to skuteczna pierwsza linia obrony przed wyłudzeniem kredytu i natychmiastową kradzieżą tożsamości.

Podsumowanie

Nasza cyfrowa tożsamość to dziś niezwykle cenna wartość. Wraz z rozwojem e-usług rośnie liczba ataków – od sprytnych oszustw socjotechnicznych, przez fałszywe aplikacje, aż po poważne wycieki danych. Dlatego każdy z nas powinien być czujny i stosować proste, ale skuteczne środki ostrożności: instalować tylko zweryfikowane aplikacje, regularnie aktualizować urządzenia, korzystać z Alertów BIK oraz innych narzędzi monitorujących, a także zastrzec swój PESEL. Łącząc te działania, znacznie zmniejszamy ryzyko kradzieży tożsamości. Świadoma i systematyczna ochrona danych osobowych pomoże nam czuć się bezpiecznie w cyfrowej przestrzeni.

FAQ

Czy zastrzeżenie numeru PESEL jest płatne?

Nie, rejestracja zastrzeżenia numeru PESEL to usługa bezpłatna. Zmiana statusu (zastrzeżenie lub cofnięcie) nie wiąże się z żadnymi opłatami, a proces odbywa się automatycznie po przesłaniu zgłoszenia.

Co zrobić, jeśli zauważę próbę użycia moich danych bez zgody?

Przede wszystkim niezwłocznie zastrzeż swój PESEL i zgłoś sprawę organom ścigania. Dobrze też włączyć monitoring finansowy (Alerty BIK) i zmienić hasła do ważnych kont. To pomoże zatrzymać lub wykryć wszelkie próby dalszych nadużyć.